سنتور، ساز سنتی و اصیل ایرانی است که ساخت آن را به فیلسوف بزرگ، فارابی نسبت میدهند. سنتور به شکل ذوزنقه است که در دسته سازهای زهی، مضرابی (زخمهای) قرار میگیرد.
سنتور میتواند در اندازههای مختلف ساخته شود، اما نوع متداول و امروزی آن، دو ردیف 9 تایی خرک دارد که سیمها روی آن قرار میگیرند که به نام ساز 9 خرک معروف است. سنتور از قسمتهای مختلف تشکیل شده است که اجزای اصلی آن عبارتند از: جعبه صوتی، خرک، گوشی، سیمگیر و سیم. جنس چوب سنتور معمولا از گردو، توت و آزاد است. با دو مضراب چوبی نواخته میشود. با توجه به آنکه نمیتوان هیچ سازی را به صورت کلی با صفت آسان معرفی کنیم، اما سنتور را در ابتدای آموزش میتوان جزء سازهایی دانست که در دسته سازهای آسان قرار میگیرد و این موضوع را میتوان از چند جهت مورد بررسی قرار داد.
یکی از مشکلات انواع سازها که نوازنده و هنرجو در ابتدای کار با آن مواجه میشود، گرفتن ساز و کنترل آن است که عموما یا روی پا و یا روی شانه قرار میگیرد که این مسئله میتواند هنرجو را در ابتدای راه به جهت کنترل ساز دچار مشکل کند.
مورد دیگر این است که در اکثر سازها نوازنده برای خلق ملودی باید دو کار انجام دهد. مثلا در ویولن با یک دست آرشه بکشد و با دست دیگر انگشت گذاری انجام شود یا در تار با دستی مضراب زده و با انگشتان دست دیگر، پردهها گرفته شود، اما در ساز سنتور، نوازنده در این دو مورد ذکر شده، کارش کمی آسانتر است.
از نگاه دیگر، کودکانی که دوره بلز را گذرانده باشند، از جهت شباهت اجرایی سنتور و بلز، ارتباط بهتری با سنتور برقرار میکنند. اینها که گفته شد، تنها دلایلی مختصر از آسانی ساز سنتور، در شروع یادگیری و دوره ابتدایی آموزش است، همانطور که در ابتدا گفته شد، در واقع هیچ سازی نیست که از لحاظ یادگیری بهتوان عنوان ساز آسان، بر آن نهاد.
ساز سنتور با توجه به مواردی که گفته شد، مشکلات و سختیهای مختص به خود را دارد که این دشواریها نوازنده را بخصوص در دوره عالی و فوق عالی به چالش میکشد. یکی از موانع پیش روی نوازنده سنتور، وجود رابطی بین نوازنده و ساز است که مضراب نام دارد. نوازنده سنتور مانند نوازنده ویولن و تار نمیتواند ساز را در آغوش گرفته و لمس کند که این مسئله به گفته استاد کسایی، از جهت بیان احساس نوازنده و منتقل کردن آن از رابطی به نام مضراب به ساز، این ساز را در دسته سازهای سخت قرار دادند که این احساس باید از نوازنده به مضراب و از مضراب به ساز منتقل شود.
دلیل دیگری که نوازنده سنتور را همیشه با مشکل مواجه میکند، تعداد زیاد سیم روی ساز از جهت کوک کردن ساز و دلیل دیگر، محدودیت کوک سنتور از جهت نتهای متغیر که در سازهای دیگر در حین اجرا، نوازنده میتواند نتهای متغیر را داشته باشد که در سنتور اینگونه نیست و از طرفی محدودیت کوک، نوازنده را با چالش تکنیک مواجه میکند.
ساز سنتور از قلمرو ایران به کشورهای مختلف راه یافته و با تغییرات اندک در شکل ظاهری، نامهای مختلفی به خود گرفته است. سنتور در چین یان کین، در اروپای شرقی دالسیمر، در انگلستان باتر فلایها، در آلمان و اتریش مک پر، در هندوستان سنتور، در کامبوج فی و در آمریکا زیتر، نام دارد.
از جمله بزرگان این ساز ملی که در حفظ و اشاعه آن بسیار کوشیدهاند، میتوان به استادان: رضا ورزنده، منصور صارمی، فضل اله توکل، مجید نجاهی، فرامرز پایور، پرویز مشکاتیان، پشنگ کامکار، رضا شفیعیان و اردوان کامکار اشاره کرد.
مصطفی مومنیان
بهار 1400
